Áp lực chi phí y tế gia tăng trong xã hội già hóa

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Năm 2019, tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên đã vượt 12% dân số và theo dự báo sẽ chạm mốc khoảng 25% vào năm 2050. Quá trình chuyển đổi nhân khẩu học diễn ra trong thời gian ngắn, trong khi nền kinh tế và hệ thống an sinh xã hội vẫn đang hoàn thiện, khiến áp lực lên chăm sóc sức khỏe và tài chính y tế ngày càng gia tăng.

Tổng chi khám, chữa bệnh BHYT năm 2025 đã vượt 161.000 tỷ đồng, tăng hơn 6,5% so với năm 2024.

Trong bối cảnh đó, BHYT đang được nhìn nhận như một trụ cột an sinh không thể thiếu, vượt ra ngoài vai trò thanh toán chi phí khám, chữa bệnh đơn thuần. BHYT trở thành cơ chế bảo vệ tài chính, giúp người dân, nhất là người cao tuổi, nhóm dễ tổn thương trước rủi ro bệnh tật, tiếp cận dịch vụ y tế cần thiết mà không rơi vào vòng xoáy chi phí vượt quá khả năng chi trả của cá nhân và gia đình.

Thực tế cho thấy, người cao tuổi là nhóm có nhu cầu sử dụng dịch vụ y tế cao nhất. Mỗi người từ 60 tuổi trở lên trung bình mắc từ 3 đến 4 bệnh mạn tính như tim mạch, tiểu đường, hô hấp, xương khớp. Tần suất khám, chữa bệnh của nhóm này cao gấp 3-4 lần so với người trẻ, kéo theo chi phí điều trị kéo dài và gia tăng nhanh chóng theo tuổi tác.

Trong bối cảnh chi phí y tế leo thang, BHYT phát huy vai trò là cơ chế chia sẻ rủi ro và nguồn lực xã hội. Thông qua sự đóng góp của cộng đồng người tham gia, quỹ BHYT giúp cân đối giữa nhóm ít sử dụng dịch vụ và nhóm có nhu cầu chăm sóc y tế lớn, qua đó hạn chế đáng kể chi phí tiền túi mà người cao tuổi phải trực tiếp chi trả, đặc biệt với các bệnh mạn tính cần điều trị lâu dài.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa độ bao phủ và hiệu quả thụ hưởng BHYT vẫn còn hiện hữu. Tại nhiều địa phương, nhất là khu vực nông thôn, miền núi, tỷ lệ người cao tuổi có thẻ BHYT đã vượt 95%, nhưng chi phí tự chi cho khám, chữa bệnh vẫn ở mức cao, vượt khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới. Thực trạng này phản ánh những hạn chế trong tiếp cận dịch vụ y tế chuyên sâu, chăm sóc dài hạn, phòng bệnh và phục hồi chức năng cho người cao tuổi.

Áp lực lên hệ thống BHYT thể hiện rõ qua số liệu chi trả. Theo Bảo hiểm xã hội (BHXH) Việt Nam, tổng chi khám, chữa bệnh BHYT năm 2025 đã vượt 161.000 tỷ đồng, tăng hơn 6,5% so với năm 2024. Khi dân số tiếp tục già hóa, mô hình BHYT thiên về chi trả điều trị sẽ ngày càng chịu sức ép lớn, đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận để bảo đảm tính bền vững của quỹ.

BHYT hướng tới quản lý sức khỏe suốt vòng đời

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt ra hướng đi mới quan trọng đối với chính sách BHYT. Nghị quyết xác lập sự chuyển dịch căn bản của hệ thống y tế từ trọng tâm khám, chữa bệnh sang phòng bệnh và quản lý sức khỏe suốt vòng đời. Với BHYT, đây là cơ hội mở rộng vai trò từ chi trả điều trị sang hỗ trợ phát hiện sớm, chăm sóc ban đầu và kiểm soát rủi ro y tế, qua đó giảm áp lực chi phí trong dài hạn.

Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt ra hướng đi mới quan trọng đối với chính sách BHYT.

Một trong những điểm đặc biệt của Nghị quyết số 72-NQ/TW là triển khai khám sức khỏe định kỳ toàn dân từ năm 2026, tối thiểu một lần mỗi năm. Chính sách này có ý nghĩa đặc biệt với người cao tuổi, khi các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, tiểu đường, rối loạn mỡ máu chiếm hơn 60% cơ cấu bệnh tật. Việc sàng lọc và can thiệp sớm giúp hạn chế biến chứng nặng, đồng thời tiết kiệm đáng kể chi phí điều trị cho người dân và quỹ BHYT.

Song song với đó, xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử toàn dân được xác định là giải pháp then chốt nhằm nâng cao hiệu quả chi trả và quản lý BHYT. Khi dữ liệu y tế được số hóa và liên thông, quá trình theo dõi bệnh mạn tính sẽ liên tục, giảm trùng lặp xét nghiệm, hạn chế sai sót y khoa và hỗ trợ tốt hơn cho việc điều trị các ca bệnh phức tạp ở người cao tuổi, nhóm thường mắc nhiều bệnh phối hợp.

Nghị quyết số 72-NQ/TW cũng đề ra lộ trình miễn viện phí cơ bản trong phạm vi quyền lợi BHYT đến năm 2030, mở ra kỳ vọng lớn về bảo đảm an sinh cho người cao tuổi. Cùng với đó là yêu cầu củng cố y tế cơ sở như nền tảng cho chăm sóc dài hạn và quản lý bệnh tại cộng đồng. Khi trạm y tế xã được tăng cường về nhân lực, thuốc men và trang thiết bị, người cao tuổi có thể được theo dõi sức khỏe thường xuyên ngay tại nơi cư trú, góp phần giảm quá tải bệnh viện tuyến trên và kiểm soát chi phí BHYT hiệu quả hơn.

Về dài hạn, già hóa dân số đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa BHYT, BHXH và các chính sách trợ giúp xã hội. Trong mối liên kết đó, BHYT giữ vai trò trụ cột về sức khỏe, giúp người cao tuổi giảm rủi ro tài chính khi ốm đau và duy trì chất lượng sống tốt hơn. Đầu tư cho BHYT vì vậy không chỉ là bảo đảm an sinh, mà còn là đầu tư cho phát triển bền vững, để xã hội già đi nhưng vẫn khỏe mạnh, chủ động và hài hòa lợi ích giữa các thế hệ.